Қазақстанның Цифрлық кодексі: 2026 жылғы дербес деректерді қорғауға қойылатын жаңа талаптар - FCHAIN

Қазақстанның Цифрлық кодексі: 2026 жылғы дербес деректерді қорғауға қойылатын жаңа талаптар

2026 жылы Қазақстанда дербес деректерді реттеуге қатысты тәсіл елеулі түрде жаңартылды: Цифрлық кодекс қолданысқа енгізілді, дербес деректерді өңдеу мен қорғауға қойылатын жекелеген талаптар қайта қаралып, бизнес үшін жаңа міндеттер енгізілді және бұзушылықтар үшін жауапкершілік күшейтілді.

 

Қысқаша айтқанда, негізгі өзгерістер мыналар:

1. Цифрлық кодекс қолданысқа енгізілді, ол жеке тұлғалардың өз дербес деректеріне қатысты қосымша құқықтарын, соның ішінде заңнамада көзделген жағдайларда деректерді алып тастауды, анонимдеуді немесе оларды өңдеуді шектеуді талап ету құқығын бекітті;
2. дербес деректерді қорғауға қойылатын талаптар жаңартылды: компаниялар деректерді өңдеу жүзеге асырылатын процестерді, оларға қол жеткізе алатын тұлғалар шеңберін айқындауға, жауапты тұлғаны тағайындауға және қажетті ұйымдастырушылық және техникалық қорғау шараларын қабылдауға тиіс;
3. дербес деректер меншік иелері мен операторларының сыныптамасы енгізілді, ол дербес деректер субъектілерінің санына қарай айқындалады, сондай-ақ дербес деректерді өңдеудің басталғаны және тоқтатылғаны туралы уәкілетті органды хабардар етудің жаңа қағидалары белгіленді;
4. әкімшілік жауапкершілік едәуір күшейтілді: жекелеген жағдайларда ірі кәсіпкерлік субъектілері үшін айыппұл 2 000 АЕК-ке, яғни 2026 жылы 8 650 000 теңгеге дейін жетуі мүмкін.

Төменде нақты қандай өзгерістер болғанын және жаңа талаптардың бизнес үшін қандай практикалық салдары болуы мүмкін екенін толығырақ қарастырамыз. 2026 жылы Қазақстанда цифрлық ортаны және дербес деректерді қорғауды реттеу жаңа кезеңге өтті. Қазақстан Республикасының Цифрлық кодексі қолданысқа енгізілді, дербес деректер және оларды қорғау саласындағы заңнаманың жекелеген талаптары жаңартылды, ал осы саладағы бұзушылықтар үшін әкімшілік жауапкершілік едәуір күшейтілді. Бизнес үшін бұл дербес деректермен жұмыс істеу мәселелерін енді тек IT-бөлімшенің техникалық міндеті ретінде қарастыруға болмайтынын білдіреді. Дербес деректерді жинау, сақтау, пайдалану, беру және қорғау тиісті заңдық ресімдеуді, іс жүзінде жұмыс істейтін ішкі рәсімдерді және белгіленген қорғау шараларының сақталуын растайтын жүйені талап етеді.

 

Не өзгерді?

Қазақстан Республикасының Цифрлық кодексі 2026 жылғы 9 қаңтарда қабылданып, 2026 жылғы шілдеде қолданысқа енгізілді. Кодекс цифрлық ортаның жұмыс істеуінің бірыңғай құқықтық негіздерін қалыптастырды және, басқалармен қатар, цифрлық ортада орналастырылған немесе өңделетін деректерге қатысты субъектілердің қосымша құқықтарын бекітті. Атап айтқанда, дербес деректер субъектісі заңнамада көзделген жағдайларда өзінің дербес деректерін алып тастауды, анонимдеуді немесе оларды өңдеуді шектеуді талап етуге құқылы. Бұл ретте Қазақстан Республикасының «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңы қолданысын жалғастырады және осы саладағы негізгі нормативтік құқықтық актілердің бірі болып қала береді. Заң келісім алуға, деректерді өңдеудің мақсаттары мен көлемін айқындауға, олардың құпиялылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қойылатын талаптарды, сондай-ақ дербес деректердің меншік иелері мен операторларының міндеттерін белгілейді. 2026 жылғы 12 шілдеден бастап дербес деректерді қорғау жөніндегі шараларды жүзеге асыру қағидаларының жаңартылған редакциясы қолданылады. Қағидалар, атап айтқанда, дербес деректер жиналатын және өңделетін бизнес-процестерді айқындауды, оларға қол жеткізе алатын тұлғалар шеңберін белгілеуді, ішкі құжаттарды бекітуді, заңды тұлғалардың дербес деректерді өңдеуді ұйымдастыруға жауапты тұлғаны тағайындауын және қажетті ұйымдастырушылық әрі техникалық қорғау шараларын қабылдауды көздейді. Дербес деректер қауіпсіздігінің бұзылғаны анықталған жағдайда меншік иесі, оператор немесе үшінші тұлға бұзушылық анықталған кезден бастап бір жұмыс күні ішінде уәкілетті органды хабардар етуге тиіс. Қосымша елеулі өзгерістер Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 24 маусымдағы № 326-VIII Заңымен енгізіліп, 2026 жылғы 25 тамыздан бастап күшіне енді. Атап айтқанда, дербес деректерді жинайтын және өңдейтін меншік иелері мен операторлардың, сондай-ақ үшінші тұлғалардың бірегей субъектілер санына қарай сыныптамасы енгізілді: 10 000-нан аспайтын бірегей субъектінің деректерін өңдейтін тұлғалар шағынға, 10 000-нан 500 000-ға дейінгі субъектілердің деректерін өңдейтін тұлғалар ортаға, ал 500 000 және одан көп бірегей субъектінің деректерін өңдейтін тұлғалар іріге жатады. Қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді жинаған және өңдеген жағдайда меншік иесінің және (немесе) оператордың санаты бір деңгейге көтеріледі. Сондай-ақ дербес деректерді жинайтын және (немесе) өңдейтін тұлғалардың тізілімі енгізілді. Жалпы ереже бойынша меншік иесі, оператор және үшінші тұлға дербес деректерді өңдеу басталғанға дейін және оны тоқтатқан кезде уәкілетті органды хабардар етуге тиіс. Шағын және орта санаттарға жатқызылған тұлғалар үшін ерекшелік көзделген. Сондықтан компаниялар өз санатын айқындап, тиісті хабарламаны жіберу міндетінің бар-жоғын тексеруі қажет. Нәтижесінде реттеу «деректерді қорғауды қамтамасыз ету» деген жалпы талаптан компания іс жүзінде сақтайтынын дәлелдей алуға тиіс неғұрлым егжей-тегжейлі міндеттер мен рәсімдер жүйесіне ауысып келеді.

 

Жауапкершілік едәуір күшейді

Сонымен қатар мемлекет дербес деректер туралы заңнаманы бұзғаны үшін жауапкершілікті айтарлықтай күшейтті. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 79-бабы, атап айтқанда, дербес деректерді заңсыз жинау және өңдеу, оларды қорғау жөніндегі шараларды сақтамау, сондай-ақ деректердің жоғалуына не оларды заңсыз жинауға немесе өңдеуге әкеп соққан бұзушылықтар үшін жауапкершілікті көздейді. Санкция мөлшері құқық бұзушылық құрамына және кәсіпкерлік субъектісінің санатына байланысты. Атап айтқанда, дербес деректерді қорғау жөніндегі шараларды сақтамау олардың жоғалуына, заңсыз жиналуына және (немесе) өңделуіне әкеп соққан жағдайда ірі кәсіпкерлік субъектісі үшін айыппұл 2 000 АЕК-ке дейін жетуі мүмкін. 2026 жылы АЕК мөлшері 4 325 теңге болған кезде бұл 8 650 000 теңгені құрайды. Жауапкершіліктің күшеюі бақылаудың белсендірек болуымен қатар жүруде. Бас прокуратураның ақпараты бойынша, 2026 жылдың жеті айында дербес деректер және оларды қорғау туралы заңнаманы бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершілікке тартылған тұлғалардың саны төрт еседен астам өскен. Демек, қажетті ішкі құжаттардың болмауы немесе компанияның нақты процестеріне сәйкес келмейтін формалды саясаттың болуы енді теориялық емес, нақты заңдық және қаржылық тәуекел туғызады.

 

Компанияда қандай құжаттар болуы тиіс?

Дербес деректермен жұмысты құжаттар арқылы реттеу міндеті жаңа талап емес екенін атап өткен жөн. Қазақстан Республикасының «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңы меншік иесіне және (немесе) операторға тиісті міндеттерді орындау үшін қажетті және жеткілікті дербес деректер тізбесін, сондай-ақ дербес деректерді жинау, өңдеу және қорғау тәртібі мен саясатын айқындайтын құжаттарды бекіту міндетін жүктейді. Заңды тұлға дербес деректерді өңдеуді ұйымдастыруға жауапты тұлғаны да тағайындауға тиіс. Алайда жаңа талаптар мен жауапкершіліктің едәуір күшеюін ескере отырып, «Құпиялылық саясаты» деп аталатын бір ғана құжаттың формалды түрде болуы жеткіліксіз болуы мүмкін.

Компания қандай дербес деректерді нақты алатынын, олар қандай мақсаттар үшін және қандай құқықтық негізде жиналатынын, қайда сақталатынын, оларға кімнің қол жеткізе алатынын, кімге берілетінін және олардың қалай қорғалатынын талдауы қажет. Ұйымның қызметіне қарай тиісті құжаттар жиынтығына мыналар кіруі мүмкін:

1. дербес деректерді жинау, өңдеу және қорғау саясаты;
2. компанияның міндеттерін орындау үшін қажетті және жеткілікті дербес деректер тізбесі;
3. қажет болған жағдайда үшінші тұлғаларға беруді, трансшекаралық беруді және өңдеудің өзге де қолданылатын тәсілдерін ескеретін дербес деректерді жинауға және өңдеуге келісім нысандары;
4. дербес деректерді өңдеуді ұйымдастыруға жауапты тұлғаны тағайындау туралы бұйрық;
5. жұмыскерлердің дербес деректерге қол жеткізуінің ішкі қағидалары;
6. дербес деректерді сақтау, бұғаттау, алып тастау, иесіздендіру және жою тәртібі;
7. оқиғалар мен дербес деректер қауіпсіздігінің бұзылуына ден қою рәсімдері, оның ішінде міндетті хабарламаларды жіберу тәртібі;
8. дербес деректерді мердігерлерге және өзге де үшінші тұлғаларға беру туралы ережелер;
9. еңбек шарттарындағы, клиенттермен, жеткізушілермен және өзге де контрагенттермен жасалатын шарттардағы тиісті талаптар;
10. корпоративтік сайттарда және өзге де цифрлық ресурстарда орналастырылатын құжаттар мен хабарламалар;
11. тиісті міндет болған жағдайда — дербес деректерді өңдеудің басталғаны және тоқтатылғаны туралы уәкілетті органға хабарлама.

Құжаттардың нақты тізбесі компанияның құрылымы мен қызметін, өңделетін деректердің санаттары мен көлемін, дербес деректер субъектілерінің санын, пайдаланылатын цифрлық жүйелерді және үшінші тұлғалармен өзара іс-қимылды ескере отырып жеке айқындалуға тиіс.

 

Бизнес қазірдің өзінде не істеуі керек?

Жұмыскерлердің, кандидаттардың, клиенттердің, контрагенттер өкілдерінің, сайт пайдаланушыларының немесе өзге де жеке тұлғалардың деректерімен жұмыс істейтін компанияларға қолданыстағы процестерге ішкі тексеру жүргізген жөн. Бірінші кезең аудит болуы тиіс: дербес деректер жиналатын немесе өңделетін барлық процестерді айқындау, тиісті құқықтық негіздің бар-жоғын тексеру, қолданыстағы құжаттаманы бағалау, жаңа өлшемшарттар бойынша компанияның санатын айқындау және уәкілетті органды хабардар ету міндетінің бар-жоғын тексеру қажет. Осыдан кейін ішкі құжаттарды тек заңнамаға ғана емес, компанияның нақты бизнес-процестеріне де сәйкестендіру керек. Тек формалды түрде бар және деректермен нақты жұмыс істеу тәртібін көрсетпейтін саясат заңнама талаптарының тиісінше сақталуын өздігінен қамтамасыз етпейді. Шетелдік IT-сервистерді, бұлттық жүйелерді, CRM, HR-платформаларды және үшінші тұлғаларды тарта отырып ақпаратты беруді немесе сақтауды көздейтін өзге де шешімдерді пайдаланатын компанияларға ерекше назар аудару қажет. Мұндай жағдайларда деректерді сақтау орнына қойылатын талаптарды, үшінші тұлғаларға берудің құқықтық негіздерін және трансшекаралық беру шарттарын бөлек бағалау қажет.

 

FChain кәсіби қызметтері

FChain дербес деректерді қорғау және компаниялардың ішкі үдерістерін Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкестендіру мәселелері бойынша кешенді құқықтық қолдау көрсетеді. Осы жұмыс аясында біз компанияның қолданыстағы үдерістері мен құжаттарына құқықтық аудит жүргіземіз, қолданылатын талаптар мен ықтимал тәуекелдерді айқындаймыз, жаңа өлшемшарттарға сәйкес дербес деректердің меншік иесінің немесе операторының санатын белгілейміз, уәкілетті органға хабарлама жіберу қажеттілігін бағалаймыз, сондай-ақ нақты бизнестің қызмет ерекшеліктерін ескере отырып, қажетті ішкі құжаттар топтамасын әзірлейміз. Атап айтқанда, қолдау дербес деректерді жинау, өңдеу және қорғау жөніндегі саясатты әзірлеу мен өзектендіруді, қажетті дербес деректер тізбесін, келісім нысандарын, ішкі бұйрықтар мен рәсімдерді, деректерге қол жеткізу және оларды беру жөніндегі ережелерді, деректер қауіпсіздігінің бұзылуына ден қою рәсімдерін, сондай-ақ жұмыскерлермен, клиенттермен және контрагенттермен жасалатын шарттарға тиісті талаптарды әзірлеуді қамтуы мүмкін.

• Кәсіпкерлерге құқықтық қолдау — компанияға кешенді құқықтық қолдау көрсету, оның ішінде дербес деректерді өңдеу және қорғау талаптарының сақталуына қатысты мәселелер.
• Құқықтық аудит — құқықтық тәуекелдерді және құжаттарды өзектендіру қажеттілігін анықтау мақсатында компанияның ішкі үдерістері мен құжаттарын тексеру.
• Келісім-шарттарды жасау — жұмыскерлермен, клиенттермен және контрагенттермен өзара іс-қимыл кезінде дербес деректерді өңдеу, беру және қорғау мәселелерін реттейтін шарттық талаптарды әзірлеу және талдау.

2026 жылғы өзгерістер бизнестен дербес деректермен жұмыс істеуге неғұрлым жүйелі тәсілді талап етеді: компаниялар үшін ішкі құжаттарды өзектендірумен қатар, дербес деректерді жинау, өңдеу, сақтау және беру жөніндегі нақты үдерістердің заңнаманың жаңа талаптарына сәйкестігіне көз жеткізу маңызды. Бақылау мен жауапкершіліктің күшеюін ескере отырып, қолданыстағы үдерістерді уақтылы тексеру құқықтық және қаржылық тәуекелдерді төмендетуге мүмкіндік береді.

 

БКМ чегі: 2026 жылғы қыркүйектен бастап жаңа талаптар

Дайындаған: Гайдаров Сергей

Аға заңгер

FChain Қазақстан

📩almaty@f-chain.com
WhatsApp: +7 771 214 1820